މިތަނުގައި ދައްކާފައިވާ ފަދަ ސިމެންތި ފެކްޓްރީތަކަކީ މޫސުން ހޫނުކުރާ ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑްގެ ބޮޑު މަސްދަރެކެވެ. އެކަމަކު މިއިން ބައެއް ތަޣައްޔަރު ތަކެތި އާ ވައްތަރެއްގެ ތެލަކަށް ބަދަލު ކުރެވިދާނެ އެވެ. މި ލޮނު ރައްކާތެރިކަމާއެކު ދިހަވަރަކަށް އަހަރު ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ ދުވަހު ރައްކާކުރެވިދާނެއެވެ.
މިއީ މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތައް ލަސްކޮށް، އޭގެ އަސަރުތައް ކުޑަކޮށް، ނުވަތަ ހަލުވިކަމާއެކު ބަދަލުވަމުން އަންނަ ދުނިޔެއާ ކުރިމަތިލާން މުޖުތަމައުތަކަށް އެހީތެރިވެދޭ އާ ޓެކްނޮލޮޖީތަކާއި އަމަލުތައް ބަލާ ސިލްސިލާއެއްގެ އަނެއް ވާހަކައެކެވެ.
އާންމު ގްރީންހައުސް ގޭހެއް ކަމަށްވާ ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް (CO2) ދޫކުރާ ހަރަކާތްތަކުގެ ސަބަބުން ދުނިޔޭގެ ޖައްވު ހޫނުވުމަށް މަގުފަހިވެއެވެ. ވައިގެ ތެރެއިން ސީއޯ2 ނަގައި ރައްކާކުރުމުގެ ޚިޔާލަކީ އައު ކަމެއް ނޫނެވެ. އެކަމަކު އެއީ ކުރަން އުނދަގޫ ކަމެއް، ހާއްސަކޮށް މީހުންނަށް އެކަން ކުރެވޭ ވަގުތުތަކުގައި. އާ ނިޒާމަކުން ސީއޯ2 ތަޣައްޔަރުވުމުގެ މައްސަލަ ހައްލުކޮށްދެނީ ތަންކޮޅެއް ތަފާތު ގޮތަކަށެވެ. އެއީ މޫސުން ހޫނުކުރާ ގޭސް ކެމިކަލް ގޮތުން ތެލަށް ބަދަލުކޮށްދޭ އެއްޗެކެވެ.
ނޮވެމްބަރު 15 ވަނަ ދުވަހު ކެމްބްރިޖްގެ މެސެޗުސެޓްސް އިންސްޓިޓިއުޓް އޮފް ޓެކްނޮލޮޖީ (އެމްއައިޓީ) ގެ ދިރާސާވެރިން ވަނީ އެމީހުންގެ ބިންގާ އަޅާ ނަތީޖާތައް ސެލް ރިޕޯޓްސް ފިޒިކަލް ސައިންސް ޖާނަލްގައި ޝާއިއުކޮށްފަ އެވެ.
އެމީހުންގެ އާ ނިޒާމު ދެބަޔަކަށް ބަހާލެވިފައިވެއެވެ. ފުރަތަމަ ބައިގައި ހިމެނެނީ ވައިގެ ތެރެއިން ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް ފޯމެޓް ކިޔާ މޮލިކިއުލަކަށް ބަދަލުކޮށްގެން ތެޔޮ އުފެއްދުމެވެ. ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް ފަދައިން ފޯމެޓްގައި ވެސް އެއް ކާބަން އެޓޮމް އާއި ދެ އޮކްސިޖަން އެޓޮމްގެ އިތުރުން އެއް ހައިޑްރޯޖަން އެޓޮމް ހިމެނެ އެވެ. ފޯމެޓްގައި ވެސް އެހެން ބައެއް އުފެއްދުންތައް ހިމެނެ އެވެ. އާ ދިރާސާގައި ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ ސޯޑިއަމް ނުވަތަ ޕޮޓޭސިއަމް އިން އުފައްދާ ފޯމެޓް ސޯލްޓެވެ.
ގިނަ ފިއުލް ސެލްތައް ހިނގަނީ ހައިޑްރޯޖަން އިން ކަމަށްވާއިރު، މިއީ އަލިފާން ރޯވާ ގޭހެއް ކަމަށާއި، އެ ގޭސް ދަތުރުކުރުމަށް ހޮޅިތަކާއި ޕްރެޝަރައިޒްޑް ޓޭންކްތައް ބޭނުންވާ ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް ފިއުލް ސެލްތައް ވެސް ފޯމެޓްގައި ހިންގޭނެ އެވެ. ފޯމެޓްގައި ހައިޑްރޯޖަންއާ އަޅާކިޔާއިރު ހަކަތަ ހިމެނޭ ކަމަށް އާ ނިޒާމު އުފެއްދުމުގައި އިސްކޮށް އުޅުނު މެޓީރިއަލްސް ސައިންސްވެރިއެއް ކަމަށްވާ ލީ ޖޫ ވިދާޅުވި އެވެ. ހައިޑްރޯޖަންއަށް ވުރެ ފޯމެޓްގެ ބައެއް ފައިދާތައް ހުރި ކަމަށް ލީ ޖޫ ފާހަގަކުރި އެވެ. އެއީ ރައްކާތެރި އަދި ހައި ޕްރެޝަރުގައި ރައްކާކުރަން ނުޖެހޭ އެއްޗެކެވެ.
އެމްއައިޓީގެ ދިރާސާވެރިން ވަނީ ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑުން އުފައްދާ ފޯމެޓް ޓެސްޓް ކުރުމަށް ފިއުލް ސެލްއެއް އުފައްދާފައެވެ. ފުރަތަމަ ލޮނުގަނޑު ފެނާއި އެއްކޮށްލިއެވެ. އެއަށްފަހު މި މިކްސްޗަރ ފިއުލް ސެލްއަކަށް ފީޑް ކުރިއެވެ. ފިއުލް ސެލްގެ ތެރޭގައި ފޯމެޓް އިން ކެމިކަލް ރިއެކްޝަނެއްގައި އިލެކްޓްރޯންތައް ދޫކޮށްލިއެވެ. މި އިލެކްޓްރޯންތައް ފިއުލް ސެލްގެ ނެގެޓިވް އިލެކްޓްރޯޑުން ޕޮޒިޓިވް އިލެކްޓްރޯޑަށް ދަތުރުކޮށް، އިލެކްޓްރިކަލް ސާކިއުޓެއް ފުރިހަމަ ކުރިއެވެ. މި ދައުރުވާ އިލެކްޓްރޯންތައް ކަމަށްވާ އިލެކްޓްރިކަލް ކަރަންޓެއް - މި ތަޖުރިބާގެ ތެރޭގައި 200 ގަޑިއިރު ވަންދެން ހުއްޓެވެ.
އެމްއައިޓީގައި ލީއާ އެކު މަސައްކަތްކުރާ މެޓީރިއަލްސް ސައިންސްވެރިއެއް ކަމަށްވާ ޒެން ޒާންގް އަށް އުންމީދު ކުރެވެނީ އޭނާގެ ޓީމަށް ދިހަ އަހަރު ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އާ ޓެކްނޮލޮޖީ ސްކޭލް ކުރެވޭނެ ކަމަށެވެ.
އެމްއައިޓީގެ ރިސާޗް ޓީމުން ވަނީ ކެމިކަލް މެތެޑެއް ބޭނުންކޮށްގެން ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް ތެޔޮ އުފެއްދުމުގެ މުހިއްމު މާއްދާއަކަށް ބަދަލުކޮށްފަ އެވެ. ފުރަތަމަ އެމީހުން އެ އެއްޗެއް ވަރަށް ބޮޑަށް އެލްކަލައިން ސޮލިއުޝަނަކަށް ހުށަހެޅިއެވެ. އެމީހުން ހޮވީ އާންމުކޮށް ލައިގެ ނަމުން މަޝްހޫރު ސޯޑިއަމް ހައިޑްރޮކްސައިޑް (NaOH) އެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ކެމިކަލް ރިއެކްޝަނެއް އުފެދި، ބެކިންގ ސޯޑާގެ ނަމުން މަޝްހޫރު ސޯޑިއަމް ބައިކާބޮނެޓް (NaHCO3) އުފެދެއެވެ.
ދެން އެމީހުން ކަރަންޓް ދިއްކޮށްލިއެވެ. މި އިލެކްޓްރިކަލް ކަރަންޓުގެ ސަބަބުން އާ ކެމިކަލް ރިއެކްޝަނެއް އުފެދި ބެކިން ސޯޑާ މޮލިކިއުލްގައި ހިމެނޭ ކޮންމެ އޮކްސިޖަން އެޓޮމެއް ބައިބައިވެ، ސޯޑިއަމް ފޯމެޓް (NaCHO2) ދޫކޮށްލި އެވެ. އެމީހުންގެ ނިޒާމުން ސީއޯ2 ގައި ހުންނަ ގާތްގަނޑަކަށް ހުރިހާ ކާބަން — 96 ޕަސެންޓަށް ވުރެ ގިނަ — މި ލޮނުގަނޑަށް ބަދަލުކުރި އެވެ.
އޮކްސިޖަން ނައްތާލުމަށް ބޭނުންވާ ހަކަތަ ރައްކާކުރެވެނީ ފޯމެޓްގެ ކެމިކަލް ބޮންޑްތަކުގައެވެ. ޕްރޮފެސަރު ލީ ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި ފޯމެޓް އިން މި ހަކަތަ ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން ރައްކާކުރެވޭއިރު ޕޮޓެންޝަލް އެނާޖީ ގެއްލިގެން ނުދެއެވެ. އެއަށްފަހު ފިއުލް ސެލްއެއްގެ ތެރެއިން ފާއިތުވުމުން ކަރަންޓް އުފައްދައެވެ. ފޯމެޓް އުފެއްދުމަށް ބޭނުންކުރާ ކަރަންޓް އަންނަނީ ސޯލާ، ވިންޑް ނުވަތަ ހައިޑްރޯއިލެކްޓްރިކް ޕަވަރ އިން ނަމަ، ފިއުލް ސެލް އިން އުފައްދާ ކަރަންޓަކީ ސާފު ހަކަތައެއްގެ މަސްދަރަކަށް ވާނެއެވެ.
އާ ޓެކްނޮލޮޖީ ސްކޭލް އަޕް ކުރުމަށްޓަކައި ލީ ވިދާޅުވީ "ލައިގެ މުއްސަނދި ޖިއޮލޮޖިކަލް ރިސޯސްތައް ހޯދަން ޖެހޭ" ކަމަށެވެ. އޭނާ ދިރާސާކުރެއްވީ އަލްކަލީ ބެސަލްޓް (AL-kuh-lye buh-SALT) ކިޔާ ހިލައެއްގެ ވައްތަރެކެވެ. ފެނާއި އެއްކޮށްލުމުން މި ހިލަތައް ލައިއަށް ބަދަލުވެއެވެ.
ފަރުޒާން ކާޒެމީފާރަކީ ކެލިފޯނިއާގެ ސެން ހޯޒޭ ސްޓޭޓް ޔުނިވާސިޓީގެ އިންޖިނިއަރެކެވެ. އޭނާގެ ދިރާސާތަކުގައި ބޮޑަށް އަލިއަޅުވާލާފައިވަނީ ބިމުގެ އަޑީގައި ހުންނަ ލޮނު އުފެދޭ ތަންތަނުގައި ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް ރައްކާކުރުމަށެވެ. ވައިގެ ތެރެއިން ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް ނައްތާލުމަކީ އަބަދުވެސް އުނދަގޫ އަދި އެހެންކަމުން އަގުބޮޑު ކަމެއް ކަމަށް އޭނާ ވިދާޅުވެއެވެ. އެހެންކަމުން ސީއޯ2 ފޯމެޓް ފަދަ ބޭނުންކުރެވޭ އުފެއްދުންތަކަށް ބަދަލުކުރުމަކީ ފައިދާހުރި ކަމެކެވެ. އުފެއްދުމުގެ އަގު އުފެއްދުމުގެ ހަރަދު ފޫބައްދަން ޖެހެ އެވެ.
ވައިގެ ތެރެއިން ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް ހިފެހެއްޓުމާ ބެހޭ ގޮތުން ގިނަ ދިރާސާތަކެއް ކުރެވިފައިވެ އެވެ. މިސާލަކަށް ލެހައި ޔުނިވާސިޓީގެ ސައިންސްވެރިންގެ ޓީމަކުން ދާދި ފަހުން ވަނީ ވައިގެ ތެރެއިން ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް ފިލްޓަރކޮށް ބެކިން ސޯޑާއަށް ބަދަލުކުރުމުގެ އެހެން ގޮތެއް ސިފަކޮށްފައެވެ. އެހެން ދިރާސާ ގްރޫޕްތަކުން ދަނީ ސީއޯ2 ހާއްސަ ހިލަތަކުގައި ރައްކާކޮށް، ސޮލިޑް ކާބަން އަށް ބަދަލުކޮށް، އެއަށްފަހު އެއަށްފަހު އަލްކޮހޯލް ފިއުލްއެއް ކަމަށްވާ އީތަނަލް އަށް ބަދަލުކޮށްގެންނެވެ. މި މަޝްރޫއުތަކުގެ ތެރެއިން ގިނަ މަޝްރޫއުތަކަކީ ކުދިކުދި މަޝްރޫއުތަކެއް ކަމަށާއި ވައިގެ ތެރޭގައި ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑްގެ މިންވަރު މަތިކުރުމަށް އަދި މާބޮޑު އަސަރެއް ކޮށްފައި ނުވާ ކަމަށެވެ.
މި ތަސްވީރުގައި ފެންނަނީ ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް ބޭނުންކޮށްގެން ހިންގާ ގެއެކެވެ. މިތަނުގައި ދައްކާފައިވާ އާލާތުން ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް (ރަތް އަދި ހުދު ބުރުހުގައި ހުންނަ މޮލިކިއުލްތައް) ފޯމެޓް (ނޫ، ރަތް، ހުދު، އަދި ކަޅު ބުރުސް) ކިޔާ ލޮނުގަނޑަކަށް ބަދަލުކޮށްދެއެވެ. މި ލޮނު ދެން ފިއުލް ސެލްއެއްގައި ބޭނުންކޮށްގެން ކަރަންޓް އުފައްދާލެވޭނެއެވެ.
ކާޒީމީފާރު ވިދާޅުވީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ "ފުރަތަމަ ގްރީންހައުސް ގޭސް ބޭރުކުރުން މަދުކުރުން" ކަމަށެވެ. އެކަން ކުރެވޭނެ އެއް ގޮތަކީ ފޮސިލް ފިއުލްގެ ބަދަލުގައި ވައި ނުވަތަ އިރުގެ ހަކަތަ ފަދަ އިއާދަކުރަނިވި ހަކަތަ އުފެއްދުމެވެ. މިއީ ސައިންސްވެރިން “ޑީކާބޮނައިޒޭޝަން” ކިޔާ ޓްރާންސިޝަނެއްގެ ބައެކެވެ. އެކަމަކު އޭނާ އިތުރަށް ވިދާޅުވީ މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތައް ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި ގިނަ ފަރާތްތަކެއް ހިމެނޭ ގޮތަށް ކަންތައް ކުރަން ޖެހޭނެ ކަމަށެވެ. މި އާ ޓެކްނޮލޮޖީ ބޭނުންވަނީ ޑިކާބޮނައިޒް ކުރަން އުނދަގޫ ސަރަހައްދުތަކުގައި ކާބަން ހިފެހެއްޓުމަށް ކަމަށް ވެސް އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ. ދަގަނޑު މިލްތަކާއި ސިމެންތި ފެކްޓްރީތައް ނަގާނަމަ، ދެ މިސާލެއް ނަންގަވާށެވެ.
އަދި އެމްއައިޓީގެ ޓީމަށް ފެންނަނީ އެމީހުންގެ އާ ޓެކްނޮލޮޖީ އާއި ސޯލާ އަދި ވިންޑް ޕަވަރ އެއްކޮށްލުމުން ލިބޭ ފައިދާތަކެވެ. ސަގާފީ ބެޓެރީތަކަކީ އެއްފަހަރާ ހަފްތާތަކެއް ވަންދެން ހަކަތަ ރައްކާކުރެވޭ ގޮތަށް ފަރުމާކޮށްފައިވާ ބެޓެރީތަކެކެވެ. ހޫނު މޫސުމުގެ އިރުގެ އަލި ވިންޓަރ އަށް ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ ދުވަހު ރައްކާކުރުމަށް ބޭނުންވަނީ ތަފާތު ގޮތެކެވެ. "ފޯމެޓް ފިއުލް އާއި އެކު،" ލީ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ސީޒަނަލް ސްޓޯރޭޖަށް ވެސް މިހާރު ލިމިޓް ނުވެ އެވެ. “އެއީ ޖެނެރޭޝަނަލް ކަމެއް ކަމަށް ވެދާނެ.”
އެއީ ރަން ފަދައިން ވިދާލާ އެއްޗެއް ނޫން ކަމަށް ވެދާނެ ނަމަވެސް "އަހަރެންގެ ދަރިންނާއި އަންހެން ދަރިންނަށް 200 ޓަނުގެ... ފޯމެޓް ދޫކޮށްލެވޭނެ،" ލީ ބުންޏެވެ.
އަލްކަލައިން: ސޮލިއުޝަންގައި ހައިޑްރޮކްސައިޑް އަޔަންސް (OH-) އުފެދޭ ކެމިކަލް މާއްދާއެއް ބަޔާންކުރާ ސިފައެކެވެ. މި ސޮލިއުޝަންތަކަށް އެލްކަލައިން (އެސިޑިކް އާއި ޚިލާފަށް) ވެސް ކިޔައެވެ.
އެކިއުފަރ: ބިމުގެ އަޑީގައި ފެން ޖަމާކުރާ ތަންތަން ހިފެހެއްޓޭވަރުގެ ހިލަގަނޑެކެވެ. މި ލަފުޒު ސަބްސަރފޭސް ބެސިންތަކަށް ވެސް ބޭނުންކުރެވެއެވެ.
ބެސަލްޓް: އާންމުކޮށް ވަރަށް ގަދަ ކަޅު އަލިފާންގަނޑެއްގެ ހިލައެއް (އަލިފާންގަނޑު ގޮވުމަކުން އޭގައި ގޭހުގެ ބޮޑެތި ޖީބުތައް ދޫކޮށްލާފައި ނުވާނަމަ ނޫނީ) އެވެ.
ބޮންޑް: (ކެމިސްޓްރީގައި) މޮލިކިއުލްއެއްގައި ހުންނަ އެޓޮމްތަކުގެ (ނުވަތަ އެޓޮމްތަކުގެ ގްރޫޕްތަކުގެ) މެދުގައި އޮންނަ ސެމީ ޕަރމަނަންޓް ގުޅުމެކެވެ. އެއީ ބައިވެރިވާ އެޓޮމްތަކުގެ މެދުގައި ދަމައިގަންނަ ބާރުތަކުގެ ސަބަބުން އުފެދޭ އެއްޗެކެވެ. ބޮންޑްތައް އުފެދިއްޖެނަމަ އެޓޮމްތައް ޙަރަކާތްތެރިވަނީ ޔުނިޓެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެކުލެވޭ އެޓޮމްތައް ވަކިކުރުމަށްޓަކައި ހޫނު ނުވަތަ އެހެން ރޭޑިއޭޝަނެއްގެ ސިފައިގައި ހަކަތަ މޮލިކިއުލްތަކަށް ފޯރުކޮށްދޭން ޖެހެއެވެ.
ކާބަން: ދުނިޔޭގައިވާ ހުރިހާ ދިރޭތަކެތީގެ ފިޒިކަލް އަސާސް ކަމުގައިވާ ކެމިކަލް އުފެއްދުމެކެވެ. ކާބަން މިނިވަންކަމާއެކު އުފެދިފައިވަނީ ގްރެފައިޓް އާއި ޑައިމަންޑްގެ ސިފައިގައެވެ. މިއީ ކޮލާއި ލައިމްސްޓޯން އަދި ޕެޓްރޯލިއަމްގެ މުހިންމު ބައެއް ކަމަށާއި، ކެމިކަލް ގޮތުން އަމިއްލައަށް ގުޅިގެން ކެމިކަލް، ބަޔޮލޮޖިކަލް އަދި ވިޔަފާރީގެ އަގުހުރި ތަފާތު މޮލިކިއުލްތައް އުފެއްދުމުގެ ގާބިލްކަން ހުރި އެއްޗެކެވެ. (މޫސުމުގެ ދިރާސާތަކުގައި) ބައެއް ފަހަރު ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑާ ގާތްގަނޑަކަށް ބަދަލުކޮށްގެން ކާބަން މި ލަފުޒު ބޭނުންކުރަނީ ޖައްވު ދިގުމުއްދަތަކަށް ހޫނުވުމަށް ޢަމަލަކުން، އުފެއްދުމަކުން، ސިޔާސަތަކުން ނުވަތަ ޕްރޮސެސްއަކުން ކޮށްފާނެ އަސަރަށް އިޝާރާތްކުރުމަށެވެ.
ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް: (ނުވަތަ ސީއޯ2) އަކީ ހުރިހާ ޖަނަވާރެއް ނޭވާލާ އޮކްސިޖަން ކާބަން ގިނަ ކާނާއާ ރިއެކްޓް ކުރުމުން އުފައްދާ ކުލައެއް ނެތް، ވަހެއް ނެތް ގޭހެކެވެ. އަދި ތެޔޮ ނުވަތަ ގުދުރަތީ ގޭސް ފަދަ ފޮސިލް ފިއުލް ހިމެނޭ ގޮތަށް ޖަރާސީމީ މާއްދާތައް އަންދާލުމުން ވެސް ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް ދޫކުރެ އެވެ. ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑަކީ ދުނިޔޭގެ ޖައްވުގައި ހޫނު ތާށިވާ ގްރީންހައުސް ގޭހެކެވެ. ގަސްގަހާގެހި ފޮޓޯސިންތެސިސް މެދުވެރިކޮށް ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް އޮކްސިޖަނަށް ބަދަލުކޮށް، މި ޕްރޮސެސް ބޭނުންކޮށްގެން އަމިއްލައަށް ކާނާ އުފައްދައެވެ.
ސިމެންތި: ދެ އެއްޗެއް އެއްކޮށް ހިފެހެއްޓުމަށް ބޭނުންކުރާ ބައިންޑަރެއް، ހަރުވެގެން ސޮލިޑް އެއްޗަކަށް ނުވަތަ ދެ އެއްޗެއް އެއްކޮށް ހިފެހެއްޓުމަށް ބޭނުންކުރާ ބޯ ގްލޫއެކެވެ. (ކޮންސްޓްރަކްޝަން) ވެލި ނުވަތަ ކޮށާފައިވާ ހިލަ އެއްކޮށް ބަނދެ ކޮންކްރީޓް އުފެއްދުމަށް ބޭނުންކުރާ ރީތިކޮށް ގިރާފައިވާ ތަކެތި. އާންމުކޮށް ސިމެންތި ހަދަނީ ޕައުޑަރެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެކަމަކު ތެމިގެން ދިއުމުން ފުން ސްލަރީއަކަށް ބަދަލުވެ، ހިކިގެން ހަރުވެގެން ދެއެވެ.
ކެމިކަލް: ވަކި ނިސްބަތަކާއި ސްޓްރަކްޗަރއެއްގައި ދެ އެޓޮމް ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ އެޓޮމް އެއްކޮށް (ބޮންޑްކޮށް) އެކުލެވިގެންވާ މާއްދާއެކެވެ. މިސާލަކަށް ފެނަކީ އެއް އޮކްސިޖަން އެޓޮމް އާއި ގުޅިފައިވާ ދެ ހައިޑްރޯޖަން އެޓޮމް އިން އެކުލެވޭ ކެމިކަލް މާއްދާއެކެވެ. އޭގެ ކެމިކަލް ފޯމިއުލާއަކީ އެޗް2އޯ އެވެ. އަދި އެކި ކޮމްޕައުންޑްތަކުގެ މެދުގައި ހިނގާ އެކިއެކި ރިއެކްޝަންތަކުގެ ސަބަބުން މާއްދާއެއްގެ ސިފަތައް ބަޔާންކުރުމަށް ވެސް “ކެމިކަލް” ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ.
ކެމިކަލް ބޮންޑް: ބޮންޑް ވެފައިވާ އުފެއްދުންތައް ޔުނިޓެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތް ކުރެވޭ ވަރަށް ވަރުގަދަ އެޓޮމްތަކުގެ މެދުގައި ދަމައިގަންނަ ބާރެކެވެ. ބައެއް އެޓްރެކްޝަންތައް ބަލިކަށި، އަނެއްބައި އެޓްރެކްޝަންތައް ވަރުގަދަ. ހުރިހާ ބޮންޑްތަކެއްވެސް ފެންނަނީ އެޓޮމްތައް ގުޅުވައިދޭ އިލެކްޓްރޯންތައް ހިއްސާކޮށްގެން (ނުވަތަ ހިއްސާކުރަން މަސައްކަތްކޮށްގެން) އެވެ.
ކެމިކަލް ރިއެކްޝަން: މާއްދާއެއްގެ މޮލިކިއުލް ނުވަތަ ސްޓްރަކްޗަރތައް ފިޒިކަލް ފޯމަށް ބަދަލުވުމުގެ ބަދަލުގައި (އެބަހީ، ސޮލިޑް އިން ގޭހަށް) އަލުން ތަރުތީބުކުރުމުގެ ޕްރޮސެސްއެކެވެ.
ކެމިސްޓްރީ: މާއްދާތަކުގެ އެކުލެވުން، އޮނިގަނޑާއި، ސިފަތަކާއި، މުއާމަލާތްތައް ދިރާސާކުރާ ސައިންސްގެ ގޮފި. ސައިންސްވެރިން މި ޢިލްމު ބޭނުންކުރަނީ އާދަޔާ ޚިލާފު މާއްދާތައް ދިރާސާކުރުމަށާއި، ބޭނުންތެރި މާއްދާތައް ގިނަ އަދަދަކަށް އުފެއްދުމަށް ނުވަތަ ބޭނުންތެރި އާ މާއްދާތައް ފަރުމާކޮށް އުފެއްދުމަށެވެ. (ކެމިކަލް ކޮމްޕައުންޑްތަކުގެ) ކެމިސްޓްރީ އަށް ވެސް ނިސްބަތްވަނީ ކޮމްޕައުންޑެއްގެ ފޯމިއުލާއާއި، އެ އެއްޗެއް ތައްޔާރުކުރާ ގޮތާއި، ނުވަތަ އޭގެ ބައެއް ސިފަތަކަށެވެ. މިދާއިރާގައި މަސައްކަތްކުރާ މީހުންނަށް ކިޔަނީ ކެމިސްޓުންނެވެ. (އިޖުތިމާޢީ ޢިލްމުތަކުގައި) އެއްބާރުލުންދީ، ގުޅިގެން އުޅެ، އެކަކު އަނެކެއްގެ އެކުވެރިކަމުގެ އުފާ ހޯދުމުގެ ޤާބިލުކަން.
މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތައް: ދުނިޔޭގެ މޫސުމަށް އަންނަ މުހިންމު، ދިގުމުއްދަތަކަށް އަންނަ ބަދަލެކެވެ. މިއީ ގުދުރަތީ ގޮތުން ނުވަތަ އިންސާނުންގެ ހަރަކާތްތަކުގެ ސަބަބުން ދިމާވާ ކަމެއް ކަމަށާއި އޭގެ ތެރޭގައި ފޮސިލް ފިއުލް އަންދާލުމާއި ފަޅުތައް ސާފުކުރުން ހިމެނޭ ކަމަށެވެ.
ޑީކާބަނައިޒޭޝަން: ޖައްވަށް ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް އަދި މީތޭން ފަދަ ކާބަން އަށް ބިނާކޮށް ގްރީންހައުސް ގޭސްތައް ދޫކުރާ ތަޣައްޔަރުކުރާ ޓެކްނޮލޮޖީތަކާއި ހަރަކާތްތަކާއި ހަކަތަ އުފައްދާ ވަސީލަތްތަކާ ދުރަށް ގަސްތުގައި ބަދަލުވުމެވެ. އަމާޒަކީ މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކަށް މެދުވެރިވާ ކާބަން ގޭސްތަކުގެ މިންވަރު މަދުކުރުމެވެ.
ކަރަންޓް: އާންމުކޮށް އިލެކްޓްރޯން ކިޔާ ނެގެޓިވް ޗާޖް ލިބިފައިވާ ޕާރޓިކަލްތަކުގެ ހަރަކާތްތަކުގެ ސަބަބުން އުފެދޭ އިލެކްޓްރިކަލް ޗާޖް ދައުރުވުމެވެ.
އިލެކްޓްރޯން: އާންމުކޮށް އެޓޮމެއްގެ ބޭރު ސަރަހައްދު ވަށައިގެން ދައުރުވާ ނެގެޓިވް ޗާޖް ލިބިފައިވާ ޕާރޓިކަލްއެކެވެ؛ އަދި ސޮލިޑްތަކުގައި ކަރަންޓް ގެންދާ އެއްޗެކެވެ.
އިންޖިނިއަރ: ސައިންސާއި ހިސާބު ބޭނުންކޮށްގެން މައްސަލަތައް ހައްލުކުރާ މީހެކެވެ. ފިލިއެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރާއިރު، އިންޖިނިއަރ މި ލަފުޒުން ދޭހަވަނީ މައްސަލައެއް ނުވަތަ ފުއްދައިނުދެވޭ ބޭނުންތެރިކަމެއް ހައްލުކުރުމަށްޓަކައި ޑިވައިސްއެއް، މެޓީރިއަލްއެއް ނުވަތަ ޕްރޮސެސްއެއް ފަރުމާކުރުމަށެވެ.
އީތަނަލް: ބިޔަރު، ވައިން، އަދި ސްޕިރިޓްސް ފަދަ ބަނގުރާ ބުއިންތަކުގެ އަސާސް ކަމަށްވާ އަލްކޮހޯލް، އެތައިލް އަލްކޮހޯލް ވެސް ކިޔައެވެ. އަދި ސޮލްވެންޓެއްގެ ގޮތުގައި އަދި ފިއުލްއެއްގެ ގޮތުގައި ވެސް ބޭނުންކުރެއެވެ (މިސާލަކަށް ގިނަ ފަހަރަށް ގޭސް އާއި އެއްކޮށްގެން) އެވެ.
ފިލްޓަރ: (ނ.) ބައެއް ތަކެތީގެ ސައިޒަށް ނުވަތަ އެނޫންވެސް ސިފަތަކަށް ބަލާފައި ބައެއް ތަކެތި ފާސްވެ އަނެއްބައި ތަކެތި ފާސްވެވޭ އެއްޗެއް. (ވ.) ސައިޒާއި، ޑެންސިޓީއާއި، ޗާޖް ފަދަ ސިފަތަކަށް ބަލައިގެން ވަކި މާއްދާތައް ހޮވުމުގެ ޕްރޮސެސް (ފިޒިކްސްގައި) އަލި ނުވަތަ އެނޫންވެސް ރޭޑިއޭށަން ޖަހައިގަންނަ ނުވަތަ އޭގެ ބައެއް ބައިތައް ޚިޔާރުކޮށްގެން ފާއިތުވުން ހުއްޓުވާ މާއްދާއެއްގެ ސްކްރީން، ޕްލޭޓް ނުވަތަ ފަށަލައެއް.
ފޯމެޓް: ފެޓީ އެސިޑްގެ އޮކްސިޑައިޒްޑް ފޯމެއް ކަމަށްވާ ފޯމިކް އެސިޑްގެ ލޮނު ނުވަތަ އެސްޓަރ އަށް ކިޔާ އާންމު ލަފުޒެކެވެ. (އެސްޓަރަކީ ވަކި އެސިޑްތަކެއްގެ ހައިޑްރޯޖަން އެޓޮމްތަކުގެ ބަދަލުގައި ވަކި ވައްތަރެއްގެ ޖަރާސީމީ ގްރޫޕްތަކެއް ޖަހައިގެން އުފެދޭ ކާބަން އަށް ބިނާކޮށްފައިވާ ކޮމްޕައުންޑެކެވެ. ގިނަ ފެޓްތަކާއި ޒަރޫރީ ތެލަކީ ގުދުރަތީ ގޮތުން ފެޓީ އެސިޑްތަކުގެ އެސްޓަރތަކެކެވެ.)
ފޮސިލް ފިއުލް: ދުނިޔޭގެ އެތެރޭގައި އެތައް މިލިއަން އަހަރެއްގެ ތެރޭގައި ބެކްޓީރިއާ، ގަސްގަހާގެހި ނުވަތަ ޖަނަވާރުތަކުގެ ހަލާކުވަމުންދާ ބާވަތްތަކުން އުފެދިފައިވާ ކޮލާއި، ޕެޓްރޯލިއަމް (ކްރޫޑް އޮއިލް) ނުވަތަ ގުދުރަތީ ގޭސް ފަދަ ކޮންމެ ފިއުލްއެކެވެ.
ފިއުލް: ކޮންޓްރޯލް ކުރެވިފައިވާ ކެމިކަލް ނުވަތަ ނިއުކްލިއަރ ރިއެކްޝަނެއް މެދުވެރިކޮށް ހަކަތަ ދޫކުރާ ކޮންމެ މާއްދާއެކެވެ. ފޮސިލް ފިއުލް (ކޯލް، ގުދުރަތީ ގޭސް، އަދި ތެޔޮ) އަކީ ހޫނުކުރުމުން (އާންމުކޮށް އަނދާ ހިސާބަށް) ކެމިކަލް ރިއެކްޝަންތަކުގެ ތެރެއިން ހަކަތަ ދޫކުރާ އާންމު ފިއުލްތަކެކެވެ.
ފިއުލް ސެލް: ކެމިކަލް ހަކަތަ އިލެކްޓްރިކަލް ހަކަތައަށް ބަދަލުކުރާ އާލާތެކެވެ. އެންމެ އާންމުކޮށް ބޭނުންކުރާ ތެލަކީ ހައިޑްރޯޖަން ކަމަށާއި، އޭގެ ހަމައެކަނި ބައި-ޕްރޮޑަކްޓަކީ ފެން ހޫނު ކަމަށް ވެސް ޑރ.
ޖިއޮލޮޖީ: ދުނިޔޭގެ ޖިސްމާނީ އޮނިގަނޑާއި، އޭގެ ތަކެއްޗާއި، ތާރީޚާއި، ބިމުގައި ހިނގާ ޕްރޮސެސްތަކާ ގުޅުންހުރި ހުރިހާ ކަމެއް ބަޔާންކުރާ ސިފައެކެވެ. މިދާއިރާގައި މަސައްކަތްކުރާ މީހުންނަށް ކިޔަނީ ޖިއޮލޮޖިސްޓުންނެވެ.
ގްލޯބަލް ވޯޓިންގ: ގްރީންހައުސް އިފެކްޓްގެ ސަބަބުން ދުނިޔޭގެ ޖައްވުގެ ޖުމްލަ ފިނިހޫނުމިން މަޑުމަޑުން އިތުރުވުމެވެ. މި އަސަރު ކުރަނީ ވައިގެ ތެރޭގައި ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް، ކްލޯރޯފްލޫރޯކާބަން އަދި އެހެނިހެން ގޭސްތައް އިތުރުވުމުން ކަމަށާއި އޭގެ ތެރެއިން ގިނަ ގޭސްތައް ދޫކުރަނީ އިންސާނުންގެ ހަރަކާތްތަކުން ކަމަށެވެ.
ހައިޑްރޯޖަން: ކައުނުގައިވާ އެންމެ ލުއި މާއްދާއެވެ. ގޭހެއްގެ ގޮތުގައި މިއީ ކުލައެއް ނެތް، ވަހެއް ނެތް، އަދި އިންތިހާއަށް އަލިފާން ރޯވާ އެއްޗެކެވެ. އެއީ ގިނަ ފިއުލްތަކާއި، ފެޓްތަކާއި، ދިރޭ ޓިޝޫތައް އެކުލެވޭ ކެމިކަލްތަކުގެ ބައެކެވެ. އެއީ ޕްރޮޓޯން (ނިއުކްލިއަސް) އާއި އޭގެ ވަށައިގެން ދައުރުވާ އިލެކްޓްރޯނެއް އެކުލެވިގެންވާ އެއްޗެކެވެ.
އިނޮވޭޝަން: (v. to innovate; adj. to innovate) މިހާރު ހުރި ޚިޔާލެއް، ޕްރޮސެސްއެއް ނުވަތަ އުފެއްދުމެއް އައު، ސްމާޓް، މާ ވަރުގަދަ، ނުވަތަ ބޭނުންތެރި ގޮތަކަށް ހެދުމަށްޓަކައި އެޑްޖަސްޓްކުރުން ނުވަތަ ރަނގަޅުކުރުން.
ލައި: ސޯޑިއަމް ހައިޑްރޮކްސައިޑް (NaOH) ސޮލިއުޝަންގެ އާންމު ނަމެވެ. ގިނަ ފަހަރަށް ލައި އަކީ ތަރުކާރީ ތެޔޮ ނުވަތަ ޖަނަވާރުގެ ސަރުބީ އާއި އެހެނިހެން ބާވަތްތަކާ އެއްކޮށްގެން ބާ ސައިބޯނި ހަދާ އެއްޗެކެވެ.
މެޓީރިއަލްސް ސައިންސްވެރިޔާ: މާއްދާއެއްގެ އެޓޮމިކް އަދި މޮލިކިއުލަރ ސްޓްރަކްޗަރ އާއި އޭގެ ޖުމްލަ ސިފަތަކާ އޮންނަ ގުޅުން ދިރާސާކުރާ ދިރާސާވެރިއެކެވެ. މެޓީރިއަލްސް ސައިންސްވެރިން އާ މެޓީރިއަލްސް އުފައްދައި ނުވަތަ މިހާރު ހުރި މެޓީރިއަލްސް ތަހުލީލު ކުރެވިދާނެ އެވެ. މާއްދާއެއްގެ ޖުމްލަ ސިފަތައް ކަމަށްވާ ޑެންސިޓީ، ސްޓްރެންތް، އަދި މެލްޓިން ޕޮއިންޓް ތަހުލީލުކުރުމަކީ އިންޖިނިއަރުންނާއި އެހެން ދިރާސާވެރިންނަށް އާ އެޕްލިކޭޝަންތަކަށް އެންމެ ރަނގަޅު މެޓީރިއަލްތައް ހޮވުމަށް އެހީތެރިވެދޭނެ ކަމެކެވެ.
މޮލިކިއުލް: ކެމިކަލް ކޮމްޕައުންޑެއްގެ އެންމެ ކުޑަ މިންވަރެއް ތަމްސީލުކުރާ އިލެކްޓްރިކަލީ ނިއުޓްރަލް އެޓޮމްތަކުގެ ގްރޫޕެކެވެ. މޮލިކިއުލްތައް އެކުލެވިގެންވަނީ އެއް ވައްތަރެއްގެ އެޓޮމް ނުވަތަ ތަފާތު ވައްތަރުގެ އެޓޮމްތަކުންނެވެ. މިސާލަކަށް ވައިގެ ތެރޭގައި ހުންނަ އޮކްސިޖަން އެކުލެވިގެންވަނީ ދެ އޮކްސިޖަން އެޓޮމް (O2) އިން ކަމަށާއި، ފެން އެކުލެވިގެންވަނީ ދެ ހައިޑްރޯޖަން އެޓޮމް އާއި އެއް އޮކްސިޖަން އެޓޮމް (H2O) އިންނެވެ.
ތަޣައްޔަރުވާ މާއްދާ: ވައި، ފެން، މީހުން، ނުވަތަ ކާނާ ފަދަ އެއްޗެއް ތަޣައްޔަރުވާ މާއްދާއެކެވެ. ބައެއް ތަޣައްޔަރުވާ މާއްދާތަކަކީ ޕެސްޓިސައިޑް ފަދަ ކެމިކަލްތަކެކެވެ. އެހެން ތަޣައްޔަރުވާ މާއްދާތަކަކީ މާގިނައިން ހޫނު ނުވަތަ އަލިކަން ހިމެނޭ ގޮތަށް ރޭޑިއޭޝަން ކަމަށް ވެދާނެ އެވެ. ވެޑްސް އާއި އެހެނިހެން އިންވޭސިވް ސްޕީޝީސް ވެސް ބަޔޯފޯލިންގެ ގޮތެއް ކަމަށް ބެލެވިދާނެ އެވެ.
ޕޮޓެންޓް: ވަރަށް ވަރުގަދަ ނުވަތަ ބާރުގަދަ (ޖަރާސީމު، ވިހަ، ބޭހެއް، ނުވަތަ އެސިޑް ފަދަ) އެއްޗަކަށް އިޝާރާތްކުރާ ސިފައެކެވެ.
އިއާދަކުރަނިވި ހަކަތަ: މުއްދަތެއް ނެތް ގޮތަށް ބަދަލުކުރެވޭނެ ވަސީލަތަކަށް އިޝާރާތްކުރާ ސިފައެއް (ފެނާއި، ފެހި ގަސްގަހާގެހި، އިރުގެ އަލި، އަދި ވައި ފަދަ) އެވެ. މިއީ އިއާދަކުރަނިވި ހަކަތަ ނޫން ވަސީލަތްތަކާ ތަފާތު ކަމެއް ކަމަށާއި، މިއީ ލިމިޓެޑް ސަޕްލައިއެއް ހުންނަ އަދި ފައިދާހުރި ގޮތެއްގައި ނައްތާލެވޭނެ ވަސީލަތްތަކެއް ކަމަށެވެ. އިއާދަނުކުރެވޭ ވަސީލަތްތަކުގެ ތެރޭގައި ތެޔޮ (އަދި އެހެނިހެން ފޮސިލް ފިއުލް) ނުވަތަ ނިސްބަތުން މަދުން ނޫނީ ނުފެންނަ އުފެއްދުންތަކާއި މަޢުދަންތައް ހިމެނެއެވެ.